Is er voor de moderne mens nog plaats in The Good Place?

Kunnen we ons handelen op aarde punten geven? Pluspunten voor de goede en minpunten voor de slechte daden? In de serie The Good Place is dat het geval. Door genoeg punten te verdienen, kom je na je dood op een hemelachtige plaats waar de eeuwige gelukzaligheid op je wacht. Wat vertelt deze serie over hemel, hel en ethiek? Herma Beuving analyseert The Good Place en laat zien dat ook ‘het goede’ nastreven een keerzijde heeft.    

‘Welkom! Alles is goed.’ Dat zijn de eerste woorden die je ziet wanneer je je ogen opent in het hiernamaals. Ten minste, als je met jouw tijd op aarde een plek verdiend hebt in the good place. Want met alles wat je op aarde doet, met elke keuze die je maakt zijn plus- en minpunten te verdienen. Aan het eind van je leven wordt de balans opgemaakt. Alleen de mensen met de hoogste score mogen hun bestaan voortzetten op deze plek van eeuwige vreugde. Wat er met alle anderen gebeurt? Don’t worry about it.

Zo wordt Eleanor Shellstrop welkom geheten in het hiernamaals in de eerste aflevering van de serie The Good Place (te zien op Netflix). Haar leven op aarde is voorbij, waarmee een nieuwe fase is aangebroken in haar reis door het universum, aldus Michael—geen engel met vleugels in een wit gewaad, maar een charismatische man met grijs haar, strak in pak met vlinderdas. Eleanor heeft haar leven gewijd aan de goede zaak: als mensenrechtenadvocaat heeft zij zich ingezet om onterecht veroordeelde gevangenen te behoeden voor de doodstraf. Daarmee heeft zij een felbegeerde plek verdiend in de Goede Plaats, waarvoor de selectie streng is. Zelfs Mozart en Florence Nightingale hebben het niet gered.

Het puntensysteem

De Goede Plaats en de Slechte Plaats zijn niet de hemel en hel waarmee wij op aarde zijn opgegroeid, benadrukt Michael. Alle grote religies hebben slechts vijf procent gelijk over hoe de vork werkelijk in de steel zit. Het hiernamaals van The Good Place blijkt volledig seculier: in geen van de vier seizoenen van de serie is er sprake van een hogere macht; iets of Iemand die beslist over het lot van de individu. Het puntensysteem, waarbinnen iedere handeling op aarde geïnterpreteerd wordt als datapunt, bepaalt of iemand naar de Goede of Slechte Plaats wordt gestuurd. Dit systeem heeft het bestaan van een oordelende God volledig overbodig gemaakt. Er hoeft geen weegschaal of vagevuur meer aan te pas te komen. Heb je op een feestje weleens beleefd geluisterd naar iemand die probeerde een artikel uit de New Yorker samen te vatten? Dan heb je daar 12,23 punten mee verdiend. Daar staan dan weer 5,55 minpunten tegenover iedere keer dat je in een zin ‘facebooken’ als werkwoord hebt gebruikt. Het systeem kent geen nuance en is daarom uiterst efficiënt. Iemand met een hoog puntenaantal is per definitie een goed persoon. Ben je tekortgeschoten, dan verdien je een enkele reis naar de Slechte Plaats. De cijfers liegen er immers niet om. Volgens het hiernamaals van The Good Place is het leven op aarde één grote selectieprocedure. Een rekensom waarvan de uitkomst eeuwige consequenties heeft.

Er hoeft geen weegschaal of vagevuur meer aan te pas te komen

Hoofdpersoon Eleanor hoeft zich in elk geval geen zorgen meer te maken. Haar wacht een eeuwigheid vol ongerepte natuur, schone straten met op iedere hoek een ijssalon en een buurt vol vriendelijke mensen. Als kers op de taart wordt ze voorgesteld aan haar ware zielsverwant, de Senegalese Chidi—nog zo’n buitengewoon persoon die zijn leven op aarde gewijd heeft aan de studie van ethiek en morele filosofie. Een televisieserie over volmaakte mensen op een volmaakte plek: dat kan niet lang interessant blijven, moeten ook de schrijvers van de serie hebben voorzien. Eleanor concludeert dan ook al binnen de eerste tien minuten dat er ergens een fout moet zijn gemaakt: ze was namelijk geen mensenrechtenadvocaat, vertrouwt ze de steeds nerveuzer wordende Chidi toe. Als haar eeuwige lot bepaald is aan de hand van een puntensysteem, dan kan haar aardse leven vol bedrog, ontrouw en egoïsme nooit hebben opgeteld tot een plek in de Goede Plaats. Eleanor hoort hier niet thuis.

De Slechte Plaats

Als haar ware identiteit ontdekt wordt, zal Eleanor rechtstreeks naar de Slechte Plaats gestuurd worden. En hoe het er in de Slechte Plaats aan toegaat, is de enige vraag waarop in de Goede Plaats geen antwoord mag worden gegeven. Ook de kijker krijgt de Slechte Plaats niet te zien, wat het zwaard van eeuwig lijden en verdoemenis dat Eleanor vier seizoenen lang boven het hoofd hangt des te scherper maakt. De mens lijdt immers het meest aan het lijden dat hij vreest. Hier en daar licht de serie een tipje van de sluier op. Zo ontmoeten we medewerkers van de Slechte Plaats die asociaal gedrag tot kunst verheven hebben: ze zijn sarcastisch, maken doorlopend grensoverschrijdende opmerkingen en staren onafgebroken naar hun telefoonschermen. Ondertussen scheppen ze op over hun werk in de Slechte Plaats, waar ze hun dagen vullen met het pletten van genitaliën en neuzen volproppen met wespen. Het is niet bepaald een vrolijk toekomstperspectief voor Eleanor. Ze vraagt haar zielsverwant Chidi om hulp: kan hij met zijn kennis van ethiek en moraliteit een beter mens van haar maken?

Dat Eleanor aan de hand van ethiekleer en filosofie poogt een beter mens te worden, wijst nog eens op het seculiere karakter van The Good Place. Een wereld zonder God heeft geen Bijbel, Koran of ander heilig boek dat geraadpleegd kan worden als handleiding voor een goed leven. Chidi gebruikt het gedachtengoed van onder meer Aristoteles, Kant en Hume om Eleanor te leren hoe zij een goed mens kan worden. Maar waar religie beweert de antwoorden te hebben, heeft de filosofie vooral vragen. Antwoorden zijn niet langer van levensbelang in een wereld zonder hemel om naar te streven of hel om voor te vrezen. Om een plek in een eventuele Goede Plaats te bemachtigen zal de seculiere mens zich intrinsiek gemotiveerd moeten weten om het goede na te streven.

Het goede leven

Hoe zou een mens op aarde leven als hij zou weten van het puntensysteem, als een eeuwigheid in de Goede of Slechte Plaats geen hypothetisch scenario is, maar een reëel toekomstperspectief?

In seizoen drie ontmoeten we Doug Forcett, de enige persoon in de geschiedenis van de mensheid die weet hoe het hiernamaals eruit zal zien. Doug is een legende in het hiernamaals, vertelt Michael in de eerste aflevering van de The Good Place. Tijdens een paddotrip in de jaren ‘70 kreeg hij een visioen waarin het volledige puntensysteem aan hem geopenbaard werd. Sindsdien probeert Doug een zo goed mogelijk leven te leiden. Hij woont op een boerderij in Canada waar hij alleen zijn eigen geteelde radijs en linzen eet—twee gewassen die weinig nodig hebben om te groeien. Op het eerste gezicht lijkt het leven van Doug er een van nobele soberheid, maar naarmate de aflevering vordert, neemt de ontluistering toe. Doug filtert zijn eigen urine omdat hij geen water wil gebruiken, laat zich gewillig voor het karretje van zijn vervelende buurjongen spannen en wordt regelmatig gebeten door een van de vele zwerfhonden en wolven die hij op zijn boerderij verzorgt. Wanneer hij zijn gast per ongeluk bij de verkeerde naam noemt, zien we hoe Doug in een negatieve paniekspiraal belandt: dit zal hem minpunten opleveren. Zijn plek in de Goede Plaats staat op het spel.

Op het eerste gezicht lijkt het leven van Doug er een van nobele soberheid

Dougs aflevering draagt de toepasselijke titel ‘Don’t Let the Good Life Pass You By’ naar het gelijknamige nummer van Cass Elliot, waarmee Doug elke ochtend zijn dag begint. De titel werkt twee kanten op: het motiveert Doug om zijn zorgvuldig uitgedachte maar ingewikkelde manier van leven voort te zetten. Zijn beloning is immers het goede leven dat hem wacht in het hiernamaals. De kijker zal de titel anders interpreteren. Dougs leven van uitgesteld geluk is een waarschuwing voor iedereen die al te krampachtig probeert het goede te doen. Als je continu bezig bent met de mogelijke gevolgen van je doen en laten, vergeet je misschien te genieten van het leven. Een wijze les voor een wereld waarin mensen dagelijks worstelen met de vraag wat de juiste keuze is: Kan ik nog vlees eten? Kan ik nog vliegen? Koop ik de verpakte biologische komkommer of de onbespoten variant zonder plastic?

Doug denkt op weg te zijn naar de Goede Plaats, maar ondertussen is zijn leven op aarde een martelgang geworden. Dit past binnen een terugkerend thema in The Good Place, dat verschillende vormen van marteling de revue laat passeren en tegen het licht houdt. We ontmoeten demonen die na duizenden jaren uitgekeken zijn op de traditionele martelmethodes (bijen met tanden, gedeeltelijke onthoofdingen en eeuwigdurende rectale onderzoeken, om maar een paar verwijzingen naar de Slechte Plaats te noemen). Het voorbeeld van Doug wijst uit dat de mens ook van zijn eigen leven een lijdensweg kan maken, alleen al door zichzelf doorlopend af te vragen of hij wel goed genoeg is. Naast Doug zien we hoe ook Chidi steeds opnieuw verstrikt raakt in zijn eigen goede bedoelingen. Hij wil het juiste doen, maar de filosofen waaraan hij zijn leven gewijd heeft, hebben verschillende opvattingen over wat het juiste is. Chidi kan elk weloverwogen standpunt afzetten tegen een ander standpunt, en kan hiermee net zo lang doorgaan totdat hij er buikpijn van krijgt.  

Hoe word je een goed mens als ‘goed’ niet langer een eenduidig gegeven is? The Good Place doet een sympathieke poging om antwoord te geven op deze vraag, onder andere door te erkennen dat het leven op aarde er door de eeuwen heen niet makkelijker op is geworden. Als blijkt dat zelfs dwangmatig weldoener Doug onvoldoende punten heeft verdiend voor een plek in de Goede Plaats slaat Michael alarm. Het zogenaamd onfeilbare puntensysteem blijkt gedateerd en niet langer toepasbaar op de mens van de 21^e eeuw. In de 16^e eeuw kreeg iemand pluspunten omdat hij zijn oma op haar verjaardag verraste met een bos zelf geplukte rozen. In 2009 kreeg iemand minpunten voor dezelfde goede daad, omdat hij de met pesticiden bespoten rozen bestelde op een telefoon die in een sweatshop was gemaakt. Het blijkt onmogelijk te zijn geworden om zuivere goede daden te doen in een wereld die zucht onder klimaatproblematiek, corruptie en doorgeslagen kapitalisme. Als gevolg hiervan is er al vijfhonderd jaar geen mens meer toegelaten tot de Goede Plaats. Goede mensen lijken op basis van het puntensysteem niet langer te bestaan.

Hoe word je een goed mens als ‘goed’ niet langer een eenduidig gegeven is?

De nieuwe Goede Plaats

In het hiernamaals van The Good Place heeft een oordelende God plaatsgemaakt voor een wiskundige formule dat het mensenleven reduceert tot een rekensom. Het nadeel van de wiskunde is dat ze onvermurwbaar is. Wiskunde heeft geen boodschap aan historische context—het feit dat het leven op aarde mettertijd steeds ingewikkelder is geworden, is binnen het puntensysteem irrelevant. En hoewel God gezien wordt als onveranderlijk, kan een godsbeeld met de mens mee-evolueren: een God die alle tijd overstijgt zal op Zijn weegschaal hopelijk ook plaats maken voor onze goede bedoelingen.

The Good Place komt uiteindelijk tot de conclusie dat het seculiere hiernamaals op de schop zal moeten. Blijven we mensen langs eeuwenoude maatstaven leggen, dan zal ieder mens uiteindelijk een enkele reis naar de Slechte Plaats te wachten staan. En de mens verdient meer. De serie betoogt dat, met de juiste hulp, iedereen in staat is te veranderen, zolang ze daarvoor de tijd maar krijgen—een schaars goed op aarde, maar een oneindige bron in het hiernamaals. De nieuwe Goede Plaats is een plek voor iedereen die zijn uiterste best heeft gedaan om een goed mens te worden. Een plaats waar ieder mens in vrijheid van zijn zelfgekozen geluk kan genieten. Een fijne conclusie met een humanistisch tintje. Want als we dan toch fantaseren over een hiernamaals, laat het dan vooral een good place zijn.

Herma Beuving (1989) studeerde muziek-, film- en televisiewetenschappen aan de Universiteit Utrecht en Screenwriting aan Boston University. Ze zingt bij de Domcantorij in Utrecht en volgt de film- en televisiewereld op de voet.

Meer lezen over het hiernamaals? Bestel deze boeken

In Wat er na dit leven komt neemt Daniël de Waele lezers mee in een fascinerende cultuurgeschiedenis over hoe ideeën over het hiernamaals zich in de westerse wereld ontwikkelden. Al eeuwenlang zoeken mensen naar een antwoord op de vraag: wat gebeurt er na de dood? Maar tot één overtuiging is het nooit gekomen. Daniël de Waele vertrekt vanuit het oude Egypte en neemt lezers mee langs hemelse vergezichten, schimmige oorden en wonderlijke voorstellingen. Hemel en hel krijgen een heropleving, mede door de verhalen van mensen met een bijna-doodervaring. Wat er na dit leven komt is een boek waarin hoop, angst en verbeelding samenkomen.

Bestel Wat er na dit leven komt

In Inferno deelt Theoloog der Nederlanden Arnold Huijgen zijn prikkelende onderzoek naar de verschillende visies op de hel. Hoewel we er liever niet over spreken, raakt het thema van de hel aan de kern van het christelijk geloof. Arnold Huijgen neemt ons in dit boek mee in een spannende zoektocht langs bijbelse bronnen, eeuwen van theologisch denken en menselijke ervaringen van schuld en gebrokenheid. Met Christus’ nederdaling in de hel als uitgangspunt ontwikkelt hij een nieuwe visie, die confronteert en hoop biedt. Daarmee vormt Inferno een fundamentele herijking van het gesprek over de hel in onze tijd.

Bestel Inferno

In Het einde van de hel pleit theoloog Reinier Sonneveld voor een tijdelijke, open hel. Hij tart de overtuiging dat er niets na de dood is en beroept zich daarbij op recente wetenschappelijke inzichten over bijna-doodervaringen. Daarnaast keert hij zich tegen de leer van een eeuwige hel. Hij laat dit idee steunen op oude christelijke bronnen. Hiermee maakt hij ruimte voor een toekomst waarin iedereen uiteindelijk zal voortleven en biedt soelaas aan diegenen die door de leer van de eeuwige hel zijn beschadigd.

Bestel Het einde van de hel

Lees ook deze artikelen over de hel en het hiernamaals