Wat is het verschil tussen gebed en meditatie?

Zingevingsexpert Mathieu van Kooten was dit voorjaar op meditatieretraite in Frankrijk. Op de Dag van de Levensvragen (25 juni) reflecteert hij op de vraag wat is nu eigenlijk het verschil tussen gebed en meditatie? En meditatief bidden: hoe doe je dat? Lees hieronder zijn nieuwste bijdrage aan de column Eerste Hulp Bij Levensvragen.

Ik dacht vroeger dat ik door hard en vroom te bidden God kon oproepen. Alsof het heilige iets was dat ik naar beneden kon halen, dat zou gehoorzamen aan mijn taal als ik die maar mooi genoeg zou kiezen. Mijn gebed was eigenlijk een woordenkunst: hoe vromer, hoe poëtischer, hoe groter de kans dat er iets bovennatuurlijks in mij zou neerdalen. Ook gebeden van dominees waren soms ernstig en lang, gevuld met vele woorden die weinig aansloten op mijn eigen ervaringen.

De binnenkamer van de ziel

Jezus had deze manier van bidden waarschijnlijk in gedachten toen hij zei: “Bij het bidden moeten jullie niet eindeloos voortbabbelen zoals de heidenen, die denken dat ze verhoord zullen worden om hun vele woorden… Want jullie Vader weet wat jullie nodig hebben, nog vóór jullie het hem vragen.” (Mat 6:7-8). Zolang gebed draait om mijn behoeften, mijn noden en mijn verwachtingen ben ik eigenlijk nog steeds met mezelf bezig, ook als ik God daarvoor inzet. Gebed gaat niet om het veranderen of overtuigen van God. Het gaat om het loslaten, zodat ik bereid word om zèlf veranderd te worden.

Daarom zegt Jezus ook: “Als je bidt, trek je dan terug in je binnenkamer, sluit de deur en bid tot je Vader, die in het verborgene is.” (Mat 6:6). Die binnenkamer is niet slechts een fysieke plek, het is ook een ruimere vorm van bewustzijn: de innerlijke stilte voorbij het dagelijkse organiseren, denken, ingrijpen en controleren. Theoloog Richard Rohr beschrijft deze manier van bidden als ‘contemplatief gebed’; een beweging van een egocentrisch perspectief naar een zielcentrisch perspectief. Van het calculerende zelf dat alles filtert door eigen behoeften en gedachten, naar een houding van leegheid waarin het hart gevuld kan worden.

Meditatie: oost en west

Hier raken christelijke en oosterse tradities elkaar. Zo is Boeddhistische meditatie gericht op precies deze bewustzijnsverandering: door het denken los te laten opent een non-dualistische werkelijkheid: een eenheid voorbij de grenzen van dit en dat, heilig en profaan, ik en de wereld. Christenen die hun vooroordelen over Oosterse religies opzij kunnen zetten, zullen ontdekken dat deze tradities ons kunnen herinneren aan een houding die grotendeels vergeten is, maar een essentieel onderdeel vormt van de christelijke mystieke traditie.

Want niet voor niets is meditatie nu zo populair. Apps als Headspace en Meditation Moments tellen tientallen miljoenen gebruikers. Overal ontstaan meditatiegroepen, mindfulnesstrainingen en stilteretraites — aangedreven door de moeheid die we allemaal ervaren in een samenleving die vast zit in het hoofd, in haast en in productie. Veel mensen zoeken in oosterse meditatie iets dat ze in hun eigen leven niet meer kunnen vinden: rust, stilte en innerlijke ruimte.

Voor christenen zou dit een wake-up call moeten zijn, want wat oosterse meditatie zo populair maakt is iets dat hun traditie altijd heeft gehad, maar grotendeels is vergeten: een contemplatieve levenshouding. Deze loopt namelijk door de hele christelijke geschiedenis: van de Woestijnvaders in de vierde eeuw, via Meister Eckhart en Theresia van Avila, tot aan Thomas Merton, Simone Weil en Richard Rohr in de afgelopen eeuw. Het is de kerk zelf die deze dimensie van haar eigen traditie is vergeten — en het is de seculiere meditatiebeweging die haar nu weer wakker kan schudden.

De stille plaats van Jezus

We hebben weinig uitgesproken gebeden van Jezus overgeleverd gekregen. Vaker staat er dat hij zich terugtrok in een stille, lege plaats — de woestijn. Hier kwam hij om leeg te worden: van gedachten, verwachtingen, twijfels en ego. Op die manier kon hij geestelijk groeien en één worden met wat hij de Vader noemde, de Goddelijke bron in zijn diepste innerlijk.

Die Goddelijke bron is ook in ons aanwezig, vanaf het allereerste begin. “God blies Adam leven in” (Gen 2:7). Wij zijn klei én geest. Er is een Goddelijke Vonk in ons, altijd al. Wij hoeven haar niet op te roepen. Zij is er al, maar we bedekken haar — met harde woorden, verdrongen emoties, compulsieve gedachtestromen en een ego dat het liefst zelf de controle houdt, ook over God. Contemplatief gebed is de kunst van het loslaten: het overstijgt het ego en geeft God in ons daarmee ruimte.

Nutteloze tijd

Henri Nouwen vatte het treffend samen: “Bidden is niet ‘bezig zijn met God’ in plaats van bezig zijn met andere dingen. Bidden is in de eerste plaats een nutteloze tijd… Bidden is in de eerste plaats nietsdoen in de aanwezigheid van God. Het is niet-nuttig zijn, zodat het God is die handelt.”¹ In een cultuur die ons voortdurend vraagt om efficiënt, productief en nuttig te zijn, is contemplatief gebed misschien wel het meest radicale verzet tegen het egocentrische handelen dat onszelf, onze gemeenschappen en de aarde uitholt.

Deze verdieping van gebed heeft ook een therapeutische dimensie. Door gedachten en gevoelens er te laten zijn — zonder erdoor meegesleurd te worden — kan ons onderbewuste gaan rusten in een grotere ruimte. Wat we meedragen maar vanuit ons dagelijkse bewustzijn niet kunnen bereiken, wordt aangeraakt in de stilte en leegte van contemplatief gebed. Wat gewond is, kan geheeld worden door de aanwezigheid van Christus in ons (Kol 1:27).

Een oude praktijk, opnieuw ontdekt

Deze vorm van mediatie en gebed is oud, maar wordt in deze tijd opnieuw ontdekt. De monnik John Main is grondlegger van de World Community for Christian Meditation, waar ik dit voorjaar op meditatieretraite was. Hij herontdekte bij zijn reizen door India de contemplatieve dimensie van zijn eigen traditie. Zo schreef Johannes Cassianus over het belang van het herhalen van één woord, in meditatieve stilte met een focus op het hart. Ook monnik Thomas Keating ontwikkelde een dergelijke manier van meditatie in de zogenoemde Centering Prayer: “Kies een heilig woord — Liefde, Christus, Licht — als uitdrukking van je verlangen open te zijn voor Gods aanwezigheid. Rust in stilte, laat dit woord zachtjes in je bewustzijn herhalen, en keer — wanneer gedachten je meenemen — zonder inspanning terug.”²

De belofte van Jezus is dat zulk gebed in de diepte van ons hart altijd wordt beantwoord (Mat 7:7-11). Dit is geen garantie dat alles waarvoor wij vragen ons gegeven zal worden. Het is een andere belofte. Richard Rohr beschrijft het als volgt: “Als je in staat bent over te gaan naar het Bewustzijn van Christus, dan is je gebed in wezen al verhoord. Die vernieuwde geest begrijpt, aanvaardt en ziet de werkelijkheid zoals ze werkelijk is: ruim, helder en wijs. Haar gebeden worden altijd verhoord, omdat ze niet langer alleen jouw gebeden zijn — maar ook Gods gebeden.”³

Waar te beginnen

Ook al leerde ik zelf voor het eerst mediteren via een app, merk ik steeds meer dat er grote kracht ligt in het samen mediteren. Er zijn veel initiatieven, meditatiegroepen en platforms waardoor dit mogelijk wordt gemaakt. En zo zijn er ook veel toegankelijke manieren, zoals de Centering Prayer of het Jezus Gebed, waarmee je kan beginnen met contemplatief gebed. De kunst is om gewoon te beginnen, als je die behoefte voelt, en te onthouden dat het geen vaardigheid is die je beheerst, maar een oefening in overgave, elke dag opnieuw.

Mathieu van Kooten studeerde filosofie en theologie in Rotterdam en Edinburgh en werkt als interim-bestuurssecretaris in de publieke sector. Daarnaast volgt hij de opleiding Spiritualiteit & Zingeving (richting Geestelijk Begeleider) aan de Academie voor de Geesteswetenschappen. Hij heeft een brede interesse in thema’s rondom spiritualiteit, zingeving, filosofie, maatschappij en theologie, en zoekt steeds naar verbinding tussen diepgaande inzichten en de praktijk van het dagelijks leven. Een periode van meeleven in een benedictijns klooster wekte in hem een blijvende fascinatie voor de vraag hoe de wijsheid van kloostertradities kan worden vertaald naar de huidige tijd. Vanuit die zoektocht leeft hij tegenwoordig in klooster Nieuw Sion, een neo-monastieke woongemeenschap in Diepenveen.

Referenties

1. Henri J.M. Nouwen en Michael Christensen, “What Is Prayer?” ↩︎
2. Thomas Keating, Centering Prayer Method, Contemplative Outreach: https://www.contemplativeoutreach.org/centering-prayer-method/ ↩︎
3. Richard Rohr, Breathing Under Water: Spirituality and the Twelve Steps (Cincinnati: Franciscan Media, 2011). ↩︎