Premium

Preekschets Psalm 43:1 – Begraven van de doden – 5e zondag van de veertigdagen

‘Verschaf mij recht.’
Psalmen 43: 1

Deze preekschets komt uit de handreiking ‘Ik ben er voor jou’ van het Steunpunt liturgie.

Algemeen – het eigene van deze zondag, Judica

Na de blije zondag ‘Laetare’ met de overvloed van het broodwonder maken we op de laatste twee zondagen de beweging naar de lijdensgeschiedenis: de passiezondagen. De zondag ontleent zijn naam aan Psalmen 43: 1 ‘Verschaf mij recht’. We staan hier bij Jezus lijden onder zwaar onrecht om de zijnen recht te verschaffen.

Van de zeven werken van barmhartigheid staat deze keer het begraven van de doden centraal. Aanleiding is de aangrijpende evangeliepassage over het stervende zaad dat vrucht brengt (Johannes 12: 24-26).

Aanwijzingen voor exegese en prediking

Vooropmerking: in het kader van het werk van barmhartigheid zijn er twee aandachtspunten om vast te houden in het hele preekproces (tekstafbakening, exegese, schrijven en houden van de preek):

• Het stervende zaad als beeld van het begraven lichaam. Paulus werkt hiermee Jezus beeld uit Johannes 12 uit (1 Korintiërs 15). In Johannes 12:20-33 is deze uitwerking geen onderdeel van de tekst. Wel kan het terloops genoemd worden. Suggestie: als concreet voorbeeld bij het dienen en volgen van Christus (vers 26).
• Voor alle werken van barmhartigheid geldt dat ze een radicale omkeer vragen. Nu we in dit project gevorderd zijn tot de laatste weken, die in het teken van het sterven van Christus staan laten we tot ons doordringen barmhartig zijn een kwestie van stervensproces is: het sterven van je oude onbarmhartige mens. Sterven met Christus brengt de vrucht van een nieuw leven vol barmhartigheid.

In deze handreiking is voor een relatief compacte overzichtelijke tekst gekozen: vers 24-26. Een narratieve preek over vers 20-33/36 is zeker een goed alternatief, maar in deze handreiking kiezen we daar niet voor.
Afhankelijk van de beschikbare tijd – misschien is er in de week na dankdag weer iets meer tijd beschikbaar voor preekvoorbereiding – kunnen ook de andere onderdelen van de perikoop exegetische aandacht krijgen. Ook wie de tekst afbakent tot vers 24-26 zal de winst hiervan kunnen merken in de preek.

Heel de context versterkt de kracht waarmee de woorden van Christus in vers 24-26 naar de hoorder toe komen: de Grieken – die staan voor een wereld die straks bij Christus komt – (vers 20-22), Christus aankondiging dat zijn uur gekomen is (vers 23), Christus’ emoties (vers 27-28), de hemelse openbaring (vers 28-30) en het perspectief kruisiging en oordeel waarin Hij het moment plaatst (vers 31-33).
De belangstelling van de Grieken verwijst naar de gebeurtenissen die over zeven weken zullen plaats vinden op het Pinksterfeest. Commentaren verschillen van mening over de vraag of het hier om Griekssprekende Joden of proselieten gaat. Dit heeft consequenties voor exegetische keuzes in het vervolg. Maar in beide gevallen laat de aandacht voor hun vraag zien dat er grote dingen staan te gebeuren op wereldniveau.
Jezus’ woord dat zijn tijd gekomen is herinnert aan eerdere momenten waarop Hij zei dat zijn tijd nog niet gekomen was (Johannes 7: 30, 8: 20 en mogelijk ook Johannes 2: 4). In zijn gebed in Johannes 17: 1 (verwant met 12: 27,28) verwoordt Hij hetzelfde tegenover zijn Vader. Jezus’ emoties en gebed (vers 27-28) doen sterk denken aan een ander moment diezelfde dagen, na de Pesachmaaltijd (Matteüs 26: 26-36 èn Johannes 17). Herken het gebed van Matteüs 26 in vers 27 en dat van Johannes 17 in vers 28. Om nog één ding te noemen: het komende oordeel komt in de dagen voor het Pesachfeest vaker ter sprake. Denk met name aan Matteüs 24 en 25, waar ook de werken van barmhartigheid genoemd worden (25: 35,36).

Vers 24-26 vormen een korte afgeronde boodschap die Jezus uitspreekt voordat Hij woorden geeft aan de emoties die ze bij hem oproept. Lees vers 24 in samenhang met vers 23. Sterven en glorie van Jezus vallen bijna samen. Een werkelijk absurde gedachte. Om deze werkelijkheid bevattelijk te maken gebruikt Jezus de eenvoudige gelijkenis van het stervend zaad. Een beeld dat bij hemzelf vrijwel onmiddellijk diepe emoties oproept (vers 27). De vergelijking van het sterven en begraven van een mens met het sterven van een graankorrel was in de joodse wereld niet onbekend. Zo gebruikt Paulus het ook in 1 Korintiërs 15: 35-44. Gaat het daar over de meerdere glorie van het opstandingslichaam, hier past Jezus het beeld iets anders toe. De vrucht van zijn sterven zijn de mensen die erdoor gered worden, vgl. Jesaja 53 (deze week opgenomen in het leesrooster voor thuis).
Vers 25 en 26 worden wel als een invoeging gezien, omdat het hier niet meer over de stervende Christus gaat, maar over de volgelingen die met hem sterven, terwijl de Heer in vers 27 weer terugkomt bij zijn eigen sterven. Toch hoeft dat niet te betekenen dat het een latere invoeging is. Het is heel natuurlijk dat Christus eerst zijn betoog afrondt en daarna woorden geeft aan de emoties die het bij Hem oproept. Vers 25 is zo algemeen geformuleerd dat je het in zekere zin op Christus kunt toepassen (Van Houwelingen), maar is zeker breder bedoeld. Net als in vers 26 gaat het over de volgelingen die mèt Hem sterven (vgl Romeinen 6 e.a.). Zo zei Hij het met bijna dezelfde woorden in Marcus 9: 35. In uiterst krachtige taal spreekt Christus over de levensvernieuwing. Mediteer en proef de betekenis van het liefhebben en het haten van het leven in deze wereld. In het kader van dit project kan het helpen aan onbarmhartigheid en barmhartigheid te denken. Voel hieronder de emotionele lading van Christus doodsangst.
Bij vers 26 geven de commentaren verschillende exegeses van het dienen. Gaat dit over de missionaire werkzaamheid van de apostelen? Of is het meer algemeen bedoeld? Linksom of rechtsom kunnen hierbij ook de werken van barmhartigheid betrokken worden. Bedenk dat Jezus in Matteüs 25, wellicht op de avond van dezelfde dag, aan het woord is tegen de apostelen die de wereld in trekken met het evangelie. Deze dienstbaarheid werkt door het volgen van Jezus. De dienaar mag zijn weg gaan in het vertrouwen dat Jezus voorgegaan is. En met het perspectief te mogen delen in de glorie van Christus. (Zie ook hierover Matteüs 25.)

Een preek over vers 24-26 kan uit drie delen bestaan:
In het eerste deel (vers 24) wordt het beeld het stervende graan uitgepakt. Geef de hoorders de tijd zich te verwonderen over zo’n absurde werkelijkheid.
Het tweede deel diept de verbinding met de hoorder uit. Wat vraagt dit van jou? Ben je een liefhebber of een hater van het leven in deze wereld. Hierbij aandacht voor de werken van barmhartigheid. Neem de tijd om te laten ervaren hoe radicaal Jezus’ appel van barmhartigheid is. Als concretisering kan het begraven van de doden genoemd worden en de zorg voor rouwenden en hen die, misschien al heel lang de steun van een echtgenoot(e) missen (Jacobus 1:27).
Het derde deel (vers 25) neemt de hoorder mee achter Christus aan, op weg naar zijn glorie.

Deze preekschets is afkomstig uit de Handreiking voor voorgangers, predikers en liturgiecommissies bij het project ‘Ik ben er voor jou. Te groot voor het geluk alleen. Werken vol barmhartigheid’ voor de Veertigdagentijd & Pasen 2021.

Naast deze handreiking zijn ook Vespers voor de Stille Week beschikbaar, een Bijbelleesrooster voor alledag en een Inspiratie en ideeënboekje (met allerlei ideeën, werkvormen e.a. voor thuis of in kleine kring. Met ruime aandacht voor kinderen en jongeren suggesties voor kinderen en jongeren).

Al dit materiaal is te bestellen bij het Steunpunt Liturgie.

Materiaal dat hierbij aansluit, is dat van Kerkinactie voor de Veertigdagentijd.